Archiwum Folkloru
Archiwum znajduje się w dziale Folkloru i Kultury Społecznej Muzeum Etnograficznego w Toruniu. Zgromadzono w nim przede wszystkim materiały ilustrujące folklor słowny regionów etnograficznych wchodzących w skład obecnego województwa kujawsko-pomorskiego (dawniej bydgoskiego), czyli ziemi chełmińskiej, dobrzyńskiej, Kujaw, Pałuk i Kociewia. Są tu także mniej liczne zapisy z innych regionów, np. Kaszub, Wielkopolski, Łemkowszczyzny. Większość materiałów pozyskano w latach 50. i 60. XX wieku, dzięki sześciu konkursom ludoznawczym organizowanym przez Toruński Oddział Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, Muzeum Etnograficzne w Toruniu (do 1959 r. Dział Etnograficzny Muzeum Miejskiego w Toruniu) oraz Polskie Radio w Bydgoszczy. Adresatami konkursów byli mieszkańcy wymienionych regionów, przede wszystkim ludzie ze wsi, do których zwrócono się z prośbą o zapisywanie bajek, podań, pieśni, przysłów, o opisy obrzędów, przesądów, wróżb, zabiegów magicznych. Jak pisano w ulotce propagującej jeden z konkursów: „gromadzenie tego rodzaju materiałów jest szczególnie pilne, gdyż giną one bezpowrotnie wraz ze śmiercią ludzi starych, a są one bardzo cenne, gdyż ilustrują naszą przeszłość, kształtowanie się myśli ludzkiej, pogląd na świat i życie, uzdolnienia artystyczne itp.” – w myśl tego organizatorzy
apelowali, aby w pierwszej kolejności zwracać się do ludzi najstarszych, „niezmyślających” i sumiennych, prosząc ich o zapisanie lub podyktowanie komuś wspomnień z dzieciństwa. W związku z tym, że działo się to w latach 50. XX wieku, pozyskane w ten sposób informacje mogły dotyczyć nawet 2. połowy XIX stulecia.
We wszystkich konkursach wzięło udział 198 uczestników, wśród których – oprócz zbieraczy indywidualnych – były również szkoły, koła krajoznawcze, biblioteki. Zgromadzili oni około 6500 pozycji z literatury, wiedzy ludowej, opisy zwyczajów. Blisko 350 utworów to bajki, podania i legendy. Spośród wszystkich konkursowych materiałów właśnie zbiór bajek jest szczególnie interesujący. Są to głównie bajki z Kujaw, a także z Pałuk, Krajny, Kociewia, ziemi chełmińskiej, a nawet łemkowskie. W zbiorze znajdują się m.in. bajki komiczne i nowelowe (np. Henryka Kotłowskiego z okolic Włocławka), magiczne (np. Feliksa i Aldony Paczkowskich z Włocławka), lokalne podania (np. Piotra Jaśka z Krajny).
Najliczniejszy jest zbiór pieśni i przyśpiewek oraz przysłów. Do najciekawszych tekstów należą cztery powieści ludowej pisarki z Torunia Leokadii Boniewicz, opisujące chełmińską i kujawską wieś z przełomu XIX i XX wieku. W archiwum znajdują się także materiały z dziedziny wiedzy ludowej i opisy zwyczajów, wśród których najcenniejsze są zapisy Zofii Strawińskiej z Pałuk oraz Wiktorii Stańczak z Kujaw.
Odrębny zbiór stanowią autobiograficzne opowieści nadesłane na konkurs „Opis życia własnego w XX stuleciu”, zorganizowany przez Toruńskie Towarzystwo Kultury dla mieszkańców oraz osób związanych z ziemiami województwa kujawsko-pomorskiego. Przekazane w 2004 roku do Muzeum Etnograficznego w Toruniu prace, oprócz treści osobistych i historycznych, zawierają liczne, interesujące informacje dotyczące codziennego życia, świętowania i obchodzenia roku obrzędowego w okresie międzywojennym i czasach PRL-u.
