Literatura ludowa
Literatura ludowa jest – podobnie jak muzyka, zwyczaje i obrzędy – elementem wiejskiego folkloru. Jej dawne formy były anonimowe i przekazywane z pokolenia na pokolenie ustnie, w formie mówionej lub śpiewanej. Na piśmie utrwalali je etnografowie i miłośnicy kultury ludowej. Od XIX wieku notowali zasłyszane na wsiach teksty: bajki, legendy, gadki, powiedzenia, przysłowia, pieśni itp.
Gatunki literatury ludowej powiązane były z określonymi życiowymi sytuacjami chłopów. Z dorocznymi zwyczajami, np. z Bożym Narodzeniem wiązały się teksty widowisk szopkowych i kolędy, z Wielkanocą przywoływki, pieśni gaikowe i dyngusowe. Obrzędom rodzinnym towarzyszyły pieśni, np. oczepinowe, czyli weselne, lub pustonocne – wykonywane przy zmarłym. Na zabawach śpiewano przyśpiewki. Religijny charakter miały modlitewki, pieśni maryjne i o świętych. Inne utwory wiązały się z konkretnymi zawodami, np. pieśni pasterskie, flisackie, żołnierskie, gadki o młynarzach, kowalach. W czasie odpoczynku słuchano bajek, podań, legend i anegdot, które oprócz funkcji rozrywkowych pełniły także funkcje poznawcze i dydaktyczne. Z życiową i gospodarską wiedzą wiązały się liczne przysłowia i powiedzenia.
Charakterystyczną cechą tradycyjnej literatury ludowej, poza tym, że była anonimowa i krążyła w przekazie ustnym, jest jej wielowariantowość i powszechność. Różne wersje tej samej pieśni, kolędy, powiedzenia lub przysłowia znane były w wielu miejscowościach, regionach, a nawet grupach etnicznych. Dobrym tego przykładem są bajki, często o bardzo dawnej genezie. Na przykład wersje starej arabskiej bajki O Ali Babie i czterdziestu rozbójnikach, znanej w Europie od około 300 lat, oraz Jasia i Małgosi, baśni spopularyzowanej na początku XIX wieku przez braci Grimm, opowiadane były także na Kujawach, pod tytułami Bajka o zbójcach i O czarownicy.
W XX wieku do tradycyjnych gatunków ludowej literatury doszły nowe, np. powieść, pamiętnik, poezja, teksty widowisk obrzędowych, nazywane także „piśmiennictwem chłopskim”. Autorzy dzieł wpisujących się w ten nurt nie byli już anonimowi. Terminu „literatura ludowa” zaczęto także używać w szerszym znaczeniu, w stosunku do utworów literackich poświęconych kwestiom chłopskim lub tworzonych przez osoby pochodzące z tej warstwy społecznej. Przykładem mogą być powieści o mieszkańcach wsi, napisane w połowie XX wieku przez Leokadię Boniewicz, urodzoną na ziemi chełmińskiej, oraz pamiętnik kowala Jana Drabikowskiego z Kujaw, znajdujące się w Archiwum Folkloru Muzeum Etnograficznego w Toruniu.
Tradycyjna literatura ludowa jest jednym z elementów niematerialnego dziedzictwa kulturowego, a liczne jej gatunki cały czas żyją, przekazywane kolejnym pokoleniom. W codziennym życiu ludziom nadal towarzyszą przysłowia, prognostyki pogodowe, w świątecznym czasie – pieśni dożynkowe, kolędy, a w niektórych regionach także przemowy i oracje kolędników. Nadal chętnie opowiadamy, czytamy i słuchamy bajek, z kolei dla mieszkańców licznych miejscowości ważne są lokalne legendy i podania. Ich literacko opracowane warianty są współcześnie powszechnie dostępne w postaci licznych publikacji, także w wersji audiowizualnej. Dawne relacje pamiętnikarskie, opowieści wspomnieniowe i powieści stanowią nieocenione źródło wiedzy o przeszłości, życiu, mentalności, wartościach i poglądach naszych poprzedników. Pomimo tego, że w konwencji UNESCO określającej, jakie zjawiska zaliczają się do niematerialnego dziedzictwa kulturowego, mowa jest tylko o przekazach ustnych, to warto docenić wszelkie formy ludowej literatury, także te w formie zapisów, nierzadko będące świadectwem naszej tożsamości.
